Jean-Pascal Salomez
Over fascisme zonder uniform, en Europa aan de rand van volwassenheid
Wat zich vandaag in de Verenigde Staten ontvouwt, is geen aberratie. Het is een onthulling. Amerika toont niet zijn schaduwkant, maar zijn fundament. De figuur Trump is daarbij geen oorzaak, maar een symptoom: een katalysator die zichtbaar maakt wat decennialang onderhuids rijpte.
1. Is dit fascisme?
Het eerlijke antwoord is: niet klassiek, maar functioneel wel degelijk.
Wie fascisme uitsluitend definieert via uniformen, massabijeenkomsten en expliciete dictatuur, mist de hedendaagse mutatie. In menswetenschappelijke zin (Arendt, The Origins of Totalitarianism; Eco, Ur-Fascism) gaat het om structurele kenmerken, niet om esthetiek:
- delegitimisering van instituties
- verachting voor expertise en waarheid
- verheerlijking van de “sterke leider”
- vijanddenken als bindmiddel
- reductie van politiek tot loyaliteit
Trumpisme voldoet aan deze criteria. Niet als uitgewerkt ideologisch systeem, maar als emotionele bestuursvorm. Dat is gevaarlijker: het is flexibel, incoherent en daardoor moeilijk te bestrijden.
Dit is fascisme zonder doctrine, maar mét effect.
2. Amerika’s ware gelaat
De mythe van Amerika als moreel kompas van het Westen is definitief ingestort. Wat overblijft, is een imperium dat altijd al balanceerde tussen democratisch ideaal en autoritaire verleiding.
Trump legt geen nieuwe laag bloot; hij trekt het vernis eraf.
Wat zichtbaar wordt:
- een diepgewortelde anti-intellectualiteit
- een wantrouwen tegenover pluraliteit
- een bereidheid om macht boven recht te verkiezen
De VS functioneren vandaag minder als republiek, meer als massapsychologisch experiment waarin ressentiment politiek kapitaal is geworden.
Dit is geen ontsporing. Dit is consequentie.
3. Poetin, Trump en de logica van de sterke man
Poetin “houdt Trump niet voor de gek” in de naïeve zin. Hij begrijpt hem. Beiden delen een wereldbeeld waarin macht persoonlijk is, instituties hinderlijk zijn en waarheid onderhandelbaar.
Dat maakt Trump niet dom, maar gevaarlijk simpel. Hij denkt in transacties, niet in structuren. In deals, niet in geschiedenis. Precies daar ligt zijn zwakte — en Poetins voordeel.
Geopolitiek gezien is Trump geen bondgenoot, maar een ontregelingsfactor. En ontregeling is, voor autoritaire regimes, strategisch kapitaal.
4. Europa: wankel of eindelijk volwassen?
Hier ligt de echte inzet.
Europa staat niet enkel voor een geopolitieke crisis, maar voor een existentiële keuze:
- Blijft het een afhankelijk continent, moreel verlamd en militair naïef?
- Of groeit het uit tot een autonome politieke entiteit, met ruggengraat?
De Amerikaanse terugtrekking uit betrouwbaarheid — of ze nu tijdelijk is of structureel — dwingt Europa tot volwassenheid. Dat proces zal pijnlijk zijn. Het zal illusies kosten. Maar het is noodzakelijk.
Europa’s zwakte was altijd zijn comfort.
5. Zal Trump zichzelf ten val brengen?
Geschiedenis leert: autoritaire figuren vallen zelden door tegenstand alleen. Ze vallen door interne contradictie.
Trump belichaamt een paradox:
- hij belooft orde, maar produceert chaos
- hij predikt kracht, maar ondermijnt stabiliteit
- hij claimt loyaliteit, maar brandt bruggen
Of hij ten val komt, is onzeker. Maar dat hij het systeem onherstelbaar verandert, staat vast. Zelfs zijn val zou geen terugkeer naar “normaal” betekenen. Dat normaal bestaat niet meer.
Vrijheid van meningsuiting eindigt niet wanneer spreken verboden wordt,
maar wanneer spreken geen gevolgen meer mag hebben.
Selectieve bronnen
- Hannah Arendt – The Origins of Totalitarianism
- Umberto Eco – Ur-Fascism
- Jason Stanley – How Fascism Works
- Levitsky & Ziblatt – How Democracies Die
- Timothy Snyder – On Tyranny
Het is: het rijkeluiskindje
Er was eens een kind dat nooit hoefde te wachten.
Niet op aandacht.
Niet op grenzen.
Niet op consequenties.
Als het huilde, kwam er iets.
Als het riep, werd er geluisterd.
Als het faalde, werd het falen herverpakt als genialiteit.
Het kind leerde niet onderhandelen.
Het leerde eisen.
Op school ontdekte het iets belangrijks:
regels gelden alleen zolang iemand ze afdwingt.
En niemand durfde dat echt.
Dus begon het kind te testen.
Eerst klein: liegen zonder schaamte.
Dan groter: bluffen zonder kennis.
Altijd met hetzelfde mechanisme:
als ik maar luid genoeg ben, wijkt de werkelijkheid.
Het kind werd volwassen — biologisch.
Psychologisch bleef het steken.
Macht als speelgoed
Toen het rijkeluiskind macht kreeg, deed het wat het altijd deed:
het behandelde de wereld als een verlengstuk van zijn wil.
- Diplomatie werd een spelletje
- Geopolitiek een vastgoeddeal
- Bondgenoten personeel
- Tegenstanders “losers”
Complexiteit werd ervaren als persoonlijke belediging.
Waarom het faalt
Het probleem met verwendheid is niet domheid.
Het probleem is gebrek aan realiteitstoetsing.
Het kind gelooft oprecht dat:
- iedereen denkt in transacties
- iedereen buigt voor bravoure
- iedereen liegt zoals hij liegt
Maar de wereld zit niet in zijn familiekring.
Niet iedereen wil goedkeuring.
Sommigen willen tijd.
Anderen chaos.
Nog anderen: de langzame erosie van je macht.
Daar verliest het kind.
Poetin als de volwassene in de kamer
Niet moreel volwassen — strategisch volwassen.
Poetin speelt geen spel.
Hij leest het kind.
Hij weet:
- vleierij werkt
- chaos wordt verward met kracht
- impulsiviteit is exploiteerbaar
Je hoeft zo’n kind niet te slim af te zijn.
Je hoeft het alleen ruimte te geven om zichzelf te overschatten.
De tragiek
Het rijkeluiskind begrijpt niet dat sommige dingen niet te koop zijn:
- vertrouwen
- legitimiteit
- geschiedenis
En vooral niet:
dat macht zonder zelfbeheersing geen kracht is, maar lawaai.
De echte naïviteit
Niet dat het kind denkt dat het alles kan.
Maar dat het denkt dat niemand het doorheeft.
Dat is de kern van deze farce:
een volwassen wereld die moet omgaan met iemand
die nooit leerde dat nee ook een antwoord is.
1. Meerdere dodelijke schietpartijen door federale agenten
In de afgelopen weken zijn in Minneapolis ten minste twee mensen gedood door federale immigratie- en grenshandhavingsagenten, waaronder een 37-jarige man, Alex Pretti, die werd neergeschoten tijdens een confrontatie met federale agenten in het kader van een immigratie-operatie. Dit was de tweede fatale schietpartij in korte tijd, nadat eerder Renee Good was gedood door een ICE-agent. (cbsnews.com)
Beelden die rondgaan op sociale media tonen gewelddadige interacties, en er zijn aanzienlijke tegenstrijdigheden tussen officiële verklaringen en wat door omstanders is vastgelegd — wat brede bezorgdheid heeft gewekt over gebruik van geweld en transparantie. (pbs.org)
2. Nationale en lokale reacties
- Politieke leiders: De gouverneur van Minnesota heeft geëist dat federale agenten worden teruggetrokken en de Nationale Garde ingezet om de orde te handhaven. (Al Jazeera)
- Protesten: Er zijn grootschalige protesten in Minneapolis en elders in de VS, waarin demonstranten oproepen tot verantwoording en hervorming van immigratiehervorming en federale handhaving. (Reuters)
- Publieke opinie en kritiek: Vakbonden, lokale leiders en burgers hebben scherpe kritiek geuit op de inzet van ICE en andere federale handhavingsagenten, waarbij sommigen zelfs oproepen tot fundamentele veranderingen in hoe immigratie wordt afgedwongen. (Business Insider)
3. Hoe dit past in bredere maatschappelijke spanningen
De VS zitten midden in een politieke en sociale polariteit die institutioneel vertrouwen onder druk zet. De inzet van federale agentschappen zoals ICE verschuift van puur immigratie-toezicht naar een veel breder instrument van binnenlandse handhaving, wat leidt tot confrontaties met lokale gemeenschappen en overheden. Dit raakt kernvragen over macht, legitimiteit, en de rol van geweld in democratie. (Wikipedia)
Het debat gaat niet alleen over individuele incidenten, maar over:
- de omvangrijke rol van federale macht in steden die anders bestuurd worden,
- de politieke economie van migratie en controle,
- en over hoe staatsgeweld wordt verantwoord of juist ontkend.
4. Is dit een “dictatuur”?
Het etiket dictatuur is krachtig en vraagt om precieze omschrijving. De VS zijn institutioneel nog steeds een democratische republiek — met scheiding van machten, verkiezingen, en civiele vrijheden. Wat nu zichtbaar wordt, is eerder een crisis van legitimiteit en machtstoepassing dan een klassieke dictatuur:
- Federale handhavingsmacht wordt ingezet tegen civiele onrust en migratie zonder dat de democratische structuren zijn verdwenen.
- Kritiek, protest en juridische uitdagingen blijven wijdverbreid en luid.
- Verschillende staten en lokale overheden reageren actief en publiekelijk tegen federale acties.
Dat gezegd hebbende, wat zich ontvouwt roept ernstige vragen op over militarisering van binnenlandse handhaving, disproportionate geweldstoepassing en het ondermijnen van civiele rechten — thema’s die historisch gezien niet toevallig zijn in tijden van crisis en polarisatie.
5. Uit een menswetenschappelijk perspectief
De Amerikaanse samenleving is diep verdeeld over identiteit, macht en veiligheid. Sociologisch gezien ontstaat geweld en escalatie vaak niet doordat een samenleving ‘‘dom’’ is, maar doordat systemische spanningen, institutionele dissonantie en verbonden machtsstructuren uitmonden in conflicten (zie bijvoorbeeld work on state violence and legitimacy). Deze dynamiek is niet uniek voor de VS, maar de schaal en publieke zichtbaarheid ervan nu zijn significant.
what kind
of american
are you
when
your words
are your land
Een Belg spreekt tot een Amerikaan
Ik kijk vanop afstand, maar niet vanop onverschilligheid.
Wij Belgen hebben geleerd wat het betekent wanneer grootmachten hun moreel kompas verliezen. Onze akkers dragen nog steeds littekens van andermans ideologieën. Daarom kijken wij niet naïef naar vlaggen, maar argwanend naar macht.
Wat mij verontrust aan america vandaag is niet één man, maar de normalisering van het ondenkbare. Wanneer deportatie weer “beleid” heet. Wanneer geweld “ordehandhaving” wordt. Wanneer twijfel aan macht wordt weggezet als verraad. Dat pad kennen wij. Europa heeft het bewandeld. Het eindigt nooit waar men denkt.
Democratie sterft zelden met een knal. Ze sterft met applaus, met schouderophalen, met mensen die zeggen: zo erg zal het wel niet zijn. Wij hebben dat gezien in de jaren dertig. Achteraf zei iedereen hetzelfde: we hebben het niet zien aankomen. Dat is nooit waar. Men wilde het niet zien.
Vanuit België zeg ik dit: vrijheid is geen eigendom van naties. Ze is breekbaar, tijdelijk, en vraagt voortdurende zorg. Wie haar ruilt voor orde, spektakel of wraak, verliest haar altijd. Eerst voor anderen. Dan voor zichzelf.
Dit is geen anti-amerikaans spreken. Integendeel. Het is spreken tegen de vernietiging van wat america had kunnen zijn.
Kijk goed.
Niet naar je leiders.
Maar naar wat zij normaal maken.
democratie
sterft
niet
door
tirannen
maar
door
burgers
die
zwijgen
—
JPS ART-
